خلاصه ای از مطلب چاپ شده در کتاب: خودآموزسه سطحی راهنمای تغذیه با شیرمادر
ترجمه : دکتر فرید ایمان زاده ( فوق تخصص گوارش کودکان ) و دکتر خلیل فریور ( متخصص کودکان )

منتشرشده در فصلنامه شیرمادر- شماره 59 و 60، پاییز و زمستان 93

تکامل بافت پستان و ترشح شیر از حدود هفته 12حاملگی شروع شده و تا کمی بعد از زایمان ادامه دارد که مرحله اول شیرسازی یا تولید آغوز است. مرحله دوم شیرسازی بین روزهای 2- 4 بعد از زایمان شروع شده و مشخصه آن به شیرآمدن مادر وتولید زیاد شیراست.  پستان ها پرشده و الگوی بلع شیرخوار واضح تر می شود.
تقریباً به مدت 7 تا10روز بعد از زایمان شیر واسطه ای ترشح می شود.

حدود روز 14 شیری تولید می شود که شیر رسیده نام دارد. حجم آن حدود 600  تا 900  سی سی در روز است و ترکیب آن عبارتست از :

آب
مشابه اکثر موجودات، قسمت اعظم شیرمادر را آب تشکیل می دهد (87%). تغذیه انحصاری با شیرمادر حتی در آب و هوای خیلی گرم نیز نیاز شیرخواری را که دچار کمبود آب بدن نشده باشد برطرف می کند. البته چنانچه شیرخوار قدرت مکیدن مؤثر نداشته و یا دچار بیماری باشد (مثلاً دیابت بیمزه)، نیاز به مایعات اضافی وجود خواهد داشت.

چربی ها
حدود 50% کالری شیر انسان ازچربی تأمین می شود. چربی اصلی شیرانسان فسفولیپید و تری گلیسرید است. در شیرانسان167 نوع اسید چرب شناخته شده، که بیشتر آنها غیراشباع و با زنجیره بلند هستند. شیرانسان دارای اسیدهای چرب امگا3 است که برای رشد مغز و شبکیه و عملکرد آنها حائزاهمیت است. کلسترول نیزکه برای تشکیل غشاها ضروری است به مقدار زیاد در شیرمادر وجود دارد.
متوسط چربی شیرمادر از 3.5 تا 3.8 درصد متغیراست. درشروع شیرخوردن (شیر پیشین) مقدارچربی کم و حدود 1.5 تا 2 درصد است که ازتغذیه قبلی باقی مانده و با ادامه شیرخوردن، مقدارچربی افزایش می یابد که تا 5 تا 6% می رسد ( شیرپسین ). چنانچه به شیرخوار اجازه داده شود که به میل خودش و تا حد سیرشدن شیر بخورد این چربی را دریافت می کند.

پروتئین
مقدارپروتئین شیرمادر9/% است. دربین اکثر پستانداران، کمترین پروتئین در شیرانسان وجود دارد که با وضعیت کلیه نوزاد و شیرخوار مرتبط و متناسب است. از آنجایی که مواد زاید شیرمادر ناچیزاست، بر کلیه نابالغ او فشاری وارد نمی آورد ضمن این که رشد و تکامل مطلوب شیرخوار را تأمین می کند.
پروتئین شیرمادر از پروتئین whey و کازئین تشکیل می شود. دلمه شیر حاوی کازئین و بخش مایع آن حاوی پروتئین whey است. بیشتر پروتئین شیرانسان ازنوع whey است که علاوه برهضم راحت تر و جذب بهتر، عبورسریع تری از دستگاه گوارش نیزخواهد داشت. این امر موجب تغذیه مکرر و اجابت مزاج بیشتر شیرخواری می شود که شیرمادر می خورد.
تولیدکنندگان شیرهای مصنوعی تلاش کرده اند که میزان پروتئین کازئین شیرگاو موجود در محصولات خود را کاهش دهند. با این حال از آنجایی که هضم پروتئین شیر گاو مشکل است، هنوزهم دفعات شیرخوردن و اجابت مزاج شیرخوارانی که با شیرمصنوعی تغذیه می شوند مشابه شیرخوارانی که شیرمادر می خورند نشده و مدفوع سفت تری دفع می کنند.
بعضی از ترکیبات ازت دارشیرمادر نقش زیست فعال داشته و در رشد وعملکرد مخاط روده، سیستم دفاعی شیرخوار و سوخت و ساز بدن او، تجزیه اسیدهای چرب و واکنش های اسیدهای صفراوی دخیل هستند.

کربوهیدراتها
لاکتوز که درپستان تولید می شود، یک دی ساکارید محتوی گالاکتوز و گلوکز است با غلظت 7.2 گرم درصد که کربوهیدرات اصلی شیرانسان را تشکیل می دهد و مواد مورد نیاز برای رشد مغز شیرخوار را فراهم می کند. اولیگوساکاریدهای شیرمادر سبب تحریک رشد و تکثیر باکتری های مفید و غیربیماریزا در روده شیرخوار شده و موجب حفظ شیرخوار از تهاجم میکروب های بیماریزا می گردد. اولیگوساکاریدها از اتصال باکتری ها به سطح مخاط جلوگیری کرده و به عنوان Prebiotic شناخته می شوند.

مواد معدنی
غلظت، نسبت و زیست دسترسی موادمعدنی موجود درشیرمادر با سایر شیرها بسیارمتفاوت است به طوری که همه مواد معدنی لازم برای رشد نوزاد و شیرخوار در شیرمادر موجود  بوده و به خوبی جذب می شود. وجود املاح کمتر در شیرمادر مواد زاید کمتری برای کلیه نابالغ شیرخوار ایجاد می کند. ترکیب مواد معدنی شیرمادر در جدول زیر نشان داده شده است:

غلظت مواد معدنی در شیر رسیده انسان ( در صد میلی لیتر)
  * سدیم 15 میلی گرم
  * پتاسیم 57 میلی گرم
  * کلسیم 35 میلی گرم
  * فسفر 15 میلی گرم
  * آهن 100 میکروگرم
  * روی 120 میکروگرم

آیا آهن شیرمادر برای رفع نیاز شیرخوار در حال رشد کافی است؟
گرچه مقدارآهن شیرمادر خیلی زیاد نیست (100میکروگرم در دسی لیتر) ولی مطالعات نشان داده که جذب آهن شیرمادر بیشتر از شیرگاو و شیرخشک غنی شده با آهن است.

  جذب آهن و روی
                                                   آهن              روی
  شیرانسان                                 49%            41%
  شیرخشک غنی شده با آهن       4%              31%
  شیرگاو                                     10%            28%

لاکتوفرین موجود در شیرمادر به جذب آهن شیرمادر کمک می کند. این پروتئین که در قسمت whey شیرمادر موجود است، به آهن شیرمادر متصل شده به هضم و جذب آن کمک می ند. با این عمل، رشد میکروب های آهن دوست نیز مهار می شود. شیرخوار رسیده که تغذیه انحصاری با شیرمادر دارد قادر است با آهن موجود  تا 6 ماهگی نیاز خود را برآورده سازد. پس از6 ماهگی با ادامه شیرمادر و با شروع تدریجی تغذیه تکمیلی مناسب محتوی آهن، علاوه بر ذخیره طبیعی آهن ، هموگلوبین طبیعی نیزخواهد داشت. شیرخوار نارس وشیرخوار رسیده ای که حوالی تولد خون ازدست داده است، ممکن است درزمان تغذیه انحصاری نیاز به آهن داشته باشد.
“روی ” ماده معدنی دیگری است که برای انسان لازم است. جذب آن ازشیرمادر به خوبی صورت می گیرد. کمبود روی که به صورت راش مقاوم ناحیه تناسلی واطراف دهان تظاهر می کند در شیرخوارانی که شیرمادرمی خورند و مادرانشان “روی ” کافی مصرف می کنند خیلی نادراست. وجود “آهن “و “روی” در تکامل مغز و عملکرد طبیعی آن حائز اهمیت می باشند.

ویتامین ها
شیرانسان و به خصوص آغوز و شیر واسطه ای که در اوایل ترشح می شود منبع مهم ویتامین A، بتاکاروتن و ویتامین Eاست (به ترتیب 112، 151 و 1.5 میکروگرم در لیتر شیر)، ولی در شیر رسیده به 23، 75 و 0.25 میکروگرم در لیتر می رسد. همانطورکه قبلاً ذکر شد ویتامین A برای دفاع بدن در مقابل بیماری های عفونی و تکامل به موقع شبکیه چشم لازم است. ویتامینE، از انهدام گلبول های قرمز پیشگیری می کند.

ویتامین D شیرمادر به فرم محلول در چربی و آب وجود دارد و اگر رژیم غذایی مادر حاوی ویتامین D کافی بوده و مادر و شیرخوار به اندازه کافی در معرض نور آفتاب باشند، کفایت می کند. کمبود ویتامین D مادر دربارداری می تواند منجر به ولادت نوزادی با ذخیره ناکافی این ویتامین شود. در سال های اخیر مواردی از نرمی استخوان در شیرخوارانی که محدودیت تماس با آفتاب داشته اند گزارش شده است. شیرخواران سیاهپوست بیشتر دچار این مشکل می شوند. برای اطمینان از عدم ابتلای شیرخوار به نرمی استخوان، آکادمی اطفال امریکا توصیه می کند که به همه شیرمادرخواران از روزهای اول تولد روزانه 400 واحد ویتامین D تجویز شود تا زمانی که ویتامین D کافی از طریق خوراکی یا قرار گرفتن در معرض آفتاب دریافت کنند.
ویتامینK: مقدار انتقال آن در بارداری ناچیز بوده و مقدارش در شیرمادر محدود است. نوزادان بدون توجه به نوع تغذیه، در خطر بیماری خونریزی دهنده قراردارند بنابراین توصیه می شود همه نوزادان 0.5 تا 1 میلی گرم ویتامین K از طریق عضلانی دریافت کنند. اگرنوع خوراکی موجود است، مقدار 2 میلی گرم را به عنوان اولین دوز و سپس 1 تا 2هفته و 4 هفته بعد مجدداً همین مقدار را دریافت نمایند.

آنزیمها

بیش از 20 آنزیم در شیرمادر وجود  دارد. بعضی از آنها در تولید شیر، بعضی در هضم آن برخی در انتقال مواد معدنی و تعدادی از آنها در دفاع بر علیه بیماری های عفونی نقش دارند. مثلا” لیپاز (آنزیم هضم کننده چربی) موجود در شیرمادر به کمک لیپاز بزاق و معده، سیستم کاملی را برای هضم چربی به وجود می آورند. این مسئله در ماه های اول که عملکرد لوزالمعده و صفرا کافی نیست، حائز اهمیت است.

سایر اجزاء مهم شیرمادر:
شیرمادر حاوی هورمون های متعدد پپتیدی و غیر پپتیدی ازجمله: تیروکسین، پرولاکتین، اریتروپویتین، لپتین، گاسترین و انسولین است. پروستاگلاندین ها (شبه هورمون ها) نیز در آن وجود دارد که بر دستگاه گوارش تأثیر می گذارند.
اجزای سلولی
شیرمادر یک بافت زنده است. بالاترین تراکم این سلول ها در آغوز ولی در شیر واسطه ای و رسیده نیز موجودند. گلبول های سفید به پیشگیری ازعفونت کمک کرده و به طور فعال در دفاع نوزاد و شیرخوارعلیه بیماری ها شرکت می کنند.

برخی تفاوت های مهم شیرمادر و شیرهای مصنوعی که برای شیرخوار رسیده به بازار عرضه می شود